كستلز در شبكه اي ديگر*

او عوض شده است يا در آستانه يك تغيير است؟ شايد هم يك گپ و گفت چند ساعته اصلا براي پاسخ دادن به چنين پرسشي مناسب نباشد.
جواب هر چه باشد؛ من دارم درباره اش مي نويسم و اين نوشتن با هر درونمايه اي حسي از همان چند ساعت است؛ چند ساعتي كه در دانشكده علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبائي رقم خورد.
مانوئل كستلز مشهورترين چهره جهاني سال هاي اخير در عرصه هاي ارتباطات و جامعه شناسي دوشنبه 22 ماه مه در سالني مملو از دانشجو و استاد؛ در برابر جمع قرار گرفت.
"- سعي كن زياد روي من تمركز نكني؛ من از صبح دو سخنراني داشته ام و ترجيح مي دهم حرف نزنم."
اين نخستين جملاتي بود كه كستلز؛ نويسنده تريلوژي پرقدرت جامعه شبكه اي در گوش من به عنوان گرداننده مراسم زمزمه كرد. مردي كه انقلاب آي تي را با جنش هاي اجتماعي فرهنگي و باز سازي كاپيتاليسم گره زده و شيپور بيدارباش را براي جهانيان به صدا در آورده تا جامعه شبكه اي را تماشا كنند؛ حالا مي خواهد يكطرفه به جمع گره نخورد.
پروفسور كاظم معتمد نژاد پدر ارتباطات ايران كنار من است و اين يعني من و همكاران و همكلاسي ها كه با او راه ها پيموده ايم باز هم مي توانيم با آرامش خاطر حرف هايمان را بزنيم و نگاه ايراني مان را به زمين و زمان و به كستلز و جامعه شبكه اي اش داشته باشيم. پروفسور به زبان فرانسه به ميهمان اسپانيولي خوش آمد مي گويد و به سوابق انقلابي اش اشاره مي كند. دكتر فرقاني رئيس دانشكده هم به زبان انگليسي به او خوش آمد مي گويد تا هر چه سريعتر از تشريفات اوليه رها شويم.
همكارم دكتر هادي خانيكي ليد كنجكاوي هاي جمع ارتباطي حاضر را مي نويسد:
" - آقاي كستلز آيا هنوز نظريات انتقادي را دنبال مي‌كنيد؟ شما اگر چه به تاثيرات فكري پولانزاس، تورن و آلتوسر بر روي خودتان معترف هستيد، اما آيا هنوز هم از موضع يك انديشمند انتقادي به مقوله جامعه اطلاعاتي نگاه مي كنيد يا نه؟"
براي دانشكده اي كه مطالعات انتقادي برايش حكم نقشه راهنما در جهان ديجيتال معاصر را دارد؛ چنين پرسشي مي توانست قلاب اصلي بحث باشد. اما زود معلوم شد كه ماهي طلائي ما حتي اگر به قلاب گير كند؛ براي بيرون كشيده نشدن از آب هم برنامه دارد و ممكن است بگريزد؛ كه گريخت:
" – در بند چارچوب‌ها نيستم. مانوئل كاستلز به عنوان شخص نگاه انتقادي دارد اما كاستلز محقق مراقب است كه چنين نگاهي بر روي پژوهش هايش اثر نگذارد."
به فارسي به دكتر خانيكي گفتم من جور ديگري دنبال مي كنم تا تكليف را يكسره كنيم و پرسيدم :
" - آيا كاستلز پژوهشگر از اقتصاد سياسي به عنوان يك جعبه ابزار براي مطالعه جامعه شبكه‌اي استفاده مي‌كند يا خير؟"
و بي درنگ گفت :
" - بله از اين جعبه ابزار استفاده مي كنم؛ اما كل اين جعبه با من نيست و آنرا باز مي كنم تا اگر ابزار به درد بخوري داخل آن بود،‌ از آن استفاده كنم."
اين گونه پاسخ ها از چهره اي كه جامعه شبكه اي را جامعه اي كاپيتاليست مي داند و كاپيتاليسم اطلاعاتي جهاني را مولد ترين سيستم در قلب محروم ترين افراد؛ برايم بيگانه به نظر مي رسد و اين حس با تعقيب پرسش ها از طرف همكاران ديگرم دكتر علي محمدي و دكتر پرويز پيران درباره جنبش هاي اجتماعي هم با من باقي مي ماند:
" - جنبش هاي نمي‌توانند دستور جلسه بسازند. انها از ارزش ها دفاع مي كنند و اين نهادهاي سياسي هستند كه بايد كار را به پيش ببرند"
پس كارها به پيش نخواهد رفت. چون كستلز در عين حال معتقد است كه سياست در بحران مشروعيت متوقف شده است.
دكتر احمد مير عابديني به صراحت به او مي گويد اين يك كستلز ديگر است كه اينجا نشسته است و بعد هم پرسش هاي دانشجويان كستلز را گرم مي كند.
دوباره آرام در گوشم زمزمه مي كند:
" - بهتر نيست كامل ترجمه نكني و فقط نكات مهم را ترجمه كني تا وقت بيشتري براي طرح حرفها داشته باشيم و بگذاريم همه سئوال كنند؟ اينها بچه هاي پر انرژي و با سوادي هستند؟"
به ساعتم نگاه مي كنم؛ از وقت در نظر گرفته شده يكساعت گذشته ولي كستلز تازه انگار دلش مي خواهد بيشتر حرف بزند. حالا شوخي مي كند؛ با هيجان بيشتري حرف مي زند و حتي به من كمك مي كند و با اشاره به نقاط مختلف سالن پرسش كنندگان را كه دستهايشان را بالا گرفته اند نشان مي دهد. كاستلز حالا صريح تر هم شده است:
" - ... امريكا يكجانبه گراست؛ ..... ...... زنان و رسانه ها كارگزاران تغييرات هستند؛..... دارم درباره رابطه قدرت و ارتباطات كتاب ديگري مي نويسم؛....... سو استفاده جنسي از كودكان در امريكا بالاست؛ ..... هويت هاي گوناگون راهكارهاي بيرون ايستادن از نظام جهاني كاپيتالست اطلاعاتي هستند........ من آنتوني گيدنز نيستم او طرفدار توني بلر است......"
در مراسم شامي كه مشتركا از جانب خبرگزاري ميراث فرهنگي و دانشكده برگزار شده؛ دكتر پايا مترجم جامعه شبكه اي به من مي گويد كستلز خيلي از تشكيل اين جلسه خوشحال است.
اما به گمان من يك نفر از او خوشحال تر است؛ پدر ارتباطات اين ديار كه ساكت نشسته بود و مراسم بي تكلفي را تماشا مي كرد كه در آن شاگردانش در برابر يكي از نام آورترين چهرهاي جهاني ارتباطي معاصر محك مي خوردند. لبخند پروفسور كاظم معتمد نژاد در مراسم شام ؛ وقتي كنار كاستلز به عكس گرفتن پرداختيم براي ما مفاهيم بيشتري نسبت به كاستلز در بر داشت.
* یادداشت هفته پیش من در هفته نامه بزرگراه فناوری
مرتبط : دور از وطن، اما در خانه
کاستلز و دنیای ملال انگیز متخصص ها
جامعه شبكه اي كاستلز